“Hocam, dizimden sürekli ses geliyor. Acaba kireçlenme mi başladı?”
Poliklinikte en sık karşılaştığımız sorulardan biri budur.
Dizden gelen çıtlama, kütleme veya tıkırtı sesleri birçok hastada ciddi bir endişeye neden olur. Ancak bu seslerin varlığı tek başına bir hastalık göstergesi değildir.
Önemli olan, sesin nasıl oluştuğu, hangi hareket sırasında ortaya çıktığı ve buna ağrı ya da fonksiyon kaybının eşlik edip etmediğidir.
Dizden Gelen Seslerin Kaynağı Nedir?
Diz eklemi; kemik, kıkırdak, bağlar, menisküsler, tendonlar ve eklem sıvısının birlikte çalıştığı kompleks bir biyomekanik sistemdir.
Hareket sırasında bu yapıların birbirleriyle etkileşimi farklı seslerin oluşmasına neden olabilir.
En sık görülen nedenlerden biri, eklem sıvısı içerisinde oluşan küçük gaz kabarcıklarının hareket sırasında patlamasıdır. Parmak eklemlerinin çıtlamasına benzer şekilde gelişen bu durum fizyolojik olabilir ve tek başına hasar anlamına gelmez.
Bunun dışında tendonların kemik çıkıntıları üzerinden kayması veya yumuşak dokuların hareketi sırasında da ses duyulabilir.
Eğer bu seslere ağrı, şişlik, takılma veya hareket kısıtlılığı eşlik etmiyorsa, çoğu zaman tedavi gerektiren bir durum söz konusu değildir.
Her Ses Aynı Değildir
Hastaların duyduğu sesleri birbirinden ayırmak önemlidir.
Ani gelen tek bir “çıt” sesi, arada sırada olan kütleme veya ağrısız tıkırtı çoğu zaman ciddi bir soruna işaret etmez.
Diz kireçlenmesinde ise sesin karakteri genellikle farklıdır.
Osteoartritte daha çok:
• Dize yük binerken ortaya çıkan
• Aynı hareket sırasında tekrar eden
• Öğütme, sürtünme veya kıtırdama hissi veren
• Merdiven inip çıkarken, çömelirken veya sandalyeden kalkarken belirginleşen
• Çoğu zaman ağrı, sertlik veya hareket kısıtlılığıyla birlikte olan
bir ses tarif edilir.
Hastalar bunu bazen “dizimin içinde kum varmış gibi”, “kemikler birbirine sürtüyormuş gibi” veya “her basışta kıtır kıtır ediyor” şeklinde anlatır.
Bu tarz sesler, özellikle ağrı ve fonksiyon kaybıyla birlikteyse, eklem yüzeyindeki aşınmanın veya biyomekanik bozulmanın değerlendirilmesini gerektirir.
Ne Zaman Dikkatli Olmalıyız?
Her ses masum değildir.
Özellikle aşağıdaki durumlar birlikte görülüyorsa, altta yatan yapısal bir problem araştırılmalıdır:
• Dizde ağrı ile birlikte ses veya kütleme hissi
• Hareket sırasında takılma veya kilitlenme
• Şişlik gelişmesi
• Merdiven inip çıkarken belirgin zorlanma
• Hareket açıklığında azalma
• Yük verirken tekrarlayan öğütme veya kıtırdama hissi
Bu belirtiler menisküs yaralanmaları, kıkırdak hasarları veya osteoartrit gibi durumların habercisi olabilir.
Dolayısıyla değerlendirilmesi gereken yalnızca duyulan ses değil, eklemin genel fonksiyonudur.
Kireçlenmede Ses Neden Artabilir?
Diz kireçlenmesi ilerledikçe eklem yüzeyleri pürüzsüz yapısını kaybeder.
Kıkırdak dokusundaki aşınma nedeniyle:
• Eklem yüzeyleri arasındaki sürtünme artabilir
• Hareket sırasında daha belirgin mekanik sesler oluşabilir
• Dize yük bindiğinde bu ses daha düzenli ve tekrarlayıcı hale gelebilir
• Ağrı ve sertlik bu seslere eşlik edebilir
Buradaki önemli fark şudur:
Kireçlenmeye bağlı ses genellikle rastgele bir çıtlama gibi değil; yük binme sırasında, benzer hareketlerde tekrar eden ve çoğu zaman öğütme/kıtırdama hissiyle tarif edilen bir sestir.
Ancak unutulmamalıdır ki kireçlenmesi olan her hastanın dizinden ses gelmez. Aynı şekilde dizinden ses gelen herkesin de kireçlenmesi yoktur.
Bu nedenle tanı yalnızca hastanın duyduğu sese göre değil; fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Tedavide Hedef Sessiz Bir Diz Değil, Fonksiyonel Bir Dizdir
Modern ortopedide amaç, dizden gelen her sesi ortadan kaldırmak değildir.
Asıl hedef:
• Ağrıyı kontrol altına almak
• Hareket açıklığını korumak
• Kas kuvvetini artırmak
• Diz üzerine binen yükü daha dengeli hale getirmek
• Hastanın günlük yaşam aktivitelerini güvenle sürdürebilmesini sağlamaktır
Ses tek başına tedavi edilmesi gereken bir bulgu değildir.
Ancak ağrı, şişlik, takılma veya fonksiyon kaybıyla birlikte ortaya çıkıyorsa, bunun altında yatan neden mutlaka araştırılmalıdır.
Sonuç
Dizden gelen her çıtlama veya kütleme sesi, kireçlenme ya da ciddi bir eklem hastalığı anlamına gelmez.
Önemli olan sesin varlığı değil; sesin karakteri, hangi hareketle ortaya çıktığı ve ağrı, şişlik, kilitlenme veya hareket kaybının eşlik edip etmediğidir.
Yük binerken her seferinde tekrar eden, öğütme veya kıtırdama tarzındaki sesler özellikle dikkatle değerlendirilmelidir.
Çünkü ortopedide doğru yaklaşım, sesi susturmaya çalışmak değil; sesin arkasındaki biyomekanik nedeni anlamaktır.aki biyomekanik nedeni anlamaktır.
